برگشتن به ادبیات

دانلود پایان نامه ارشد : موسيقي شعر در غزليّات سنايي

۷,۰۰۰ تومان

Continue Shopping

توضیحات

دانلود پایان نامه ارشد : موسيقي شعر در غزليّات سنايي

290ص

 

 

 

 

                                    فهرست مطالب

 

فصل اوّ ل : کلّيّات تحقيق. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .1

مقدّمه . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2

برخی مشکلات تقطيع. . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

علائم اختصاری. . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5

نکات طرح پيشنهادی . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. ..6

فصل دوم : معرّفی سنايی و آثار او.  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  10

نام و نسب حکيم. . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10

زمان و محلّ ولادت. .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10

آغاز شاعري حكيم .  . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10

دوره هاي زندگي سنايي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . 11

افسانه اي درباره ي علّت تحوّل سنايي     . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

مسافرت هاي سنايي. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . 12

مذهب سنايي . . . .. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .  12

ارادت حكيم به شيخ يوسف همداني    . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .  12

وفات سنايي  . . . .. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .  13

آثار سنايي   . . . . .. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .  13

مضامين در  اشعار سنايي   . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .   15

خلّاقيّت در اشعار سنايي    . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . 16

مقام سنايي. . . . .. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .  17

زبان سنايي . . . .. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .   17

غزل با جلوه هاي عرفاني .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   18

سنايي در غزل زهديّه و قلندريّه  . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   18

پژوهش هاي انجام شده در مورد سنايي و آثارش. .  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   19

فصل سوم : معرّفی غزل  . . . . .. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 22

غزل در لغت . . . . .. . . .. . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 22

غزل در اصطلاح . . . . .. . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 22

غزل نام قالب يا مفهوم آن  . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 23

حوزه ي غزل  . . . . .. . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .. . . .  . . . 23

مضامين غزل . . . . .. . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 23

زبان غزل . . .. . . . .. . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 24

منشأ غزل. . .. . . . .. . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 24

غزل در تاريخ ادبيّات   . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 25

اقسام اصلي غزليّات فارسي . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  .. . .. . . . . . . 25

دوره هاي مختلف غزل . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 25

سير غزل  . . .. . . . .. . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 26

فصل چهارم : موسيقی شعر. … . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 31

شعر ، رستاخيز كلمات . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 31

موسيقي  . . .. . . . .. . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 32

پيوند شعر و موسيقي  . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 33

انواع موسيقي شعر  .  . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 33

عروض .  . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 33

بيت  . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 34

مصراع  . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 34

واج  .. . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 34

هجا  .. . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 35

اركان.. . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 35

سالم و مزاحف   . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 36

مثمّن و مسدّس و مربّع. . . . .   . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 36

عروض و ضرب ( عجز ) ، صدر و ابتدا. . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. … . . . . 37

تقطيع     . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 37

مراحل تعيين وزن يک شعر فارسي   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .  ..  . . .. . . . . . . 38

بحر  . . . . . . . . . . . ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . 39

شش دايره ي مشهور بحر هاي عروضي . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . 40

ذوبحرين. . . .. . . . . ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . 41

وزن     . . .. . . . . ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 41

تأثيرات وزن  . . . ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 43

عوامل مؤثّر بر چگونگي حالت وزن   . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . 44

عوامل تغيير دهنده کيفيت موسيقي در اوزان . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 45

اوزان و مفاهيم   ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 46

اوزان نا مطبوع. . ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 48

اوزن شفّاف و اوزان کدر   . .  . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 49

اوزان خيزابي و اوزان جويباري  . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 49

اوزان دوري    . ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 49

قافيه. . . . . ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . .  . 50

نقش هاي قافيه . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . .. . . . .  . 51

حروف قافيه .. . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . .. . . . .  . 51

حركات قافيه.. . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . .. . . . .  . 52

عيوب قافيه  .. . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . .. . . . .  . 52

اصناف و انواع قافيه .. . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . 53

حدود قافيه. . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . 53

انواع قافيه ها از نظر جايگاه . . . . . . .. . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . 54

انواع قافيه هاي هنري  . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . 54

قافيه هاي مردّف . . . . . . . . . . . . . … . . . . .. . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . 55

رديف . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . .. .. . . . . . . . . . . 55

علّت توجّه ايرانيان به رديف . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . .. .. . . . . . . .. . . . . 56

عوامل مهم در پيدايش رديف در شعر فارسي . . . . . . . . . . . …  . . . . . . . .. . . .. .. . . . . . . .. . . . . 56

سود هاي رديف  . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . .. .. . . . . . . . . . . 57

زيان هاي رديف . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . .. .. . . . . . . . . . . 57

رديف بدون قافيه . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . .. .. . . . . . . . . . . 57

حاجب . . . . . . . .  .. . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . .. .. . . . . . . . . . . 58

فصل پنجم : موسيقی شعر در غزليّات سنايی  . .. . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . .. .. . . . . . . . . . . 60

1-  رمل. . . .. . . . . . . .  .. . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . .. .. . . . . . . 60

1-1- رمل مثمّن محذوف  . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . . . . . . . 60

1- 2-  رمل مثمّن مقصور  . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . .   . .. . 90

1-3- رمل مثمّن مقصور عروض محذوف ضرب  . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . .. .. . .  . 111

1-4- رمل مثمّن مخبون محذوف .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . 111

1- 5 – رمل مثمّن مخبون محذوف سالم صدر و ابتدا  . . . . . . .. . . . . . . . ..  .  . . ..  . 112

1- 6 – رمل مثمّن مخبون مقصور . .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . .  . .. . 115

1- 7 – رمل مثمّن مخبون مقصورعروض اصلم مسبّغ ضرب ..  . . . . .. .. . .. . . . .. . 116

1- 8 – رمل مثمّن مخبون اصلم .  . .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .. . . . .. . 117

1-9 – رمل مسدّس محذوف . .. . .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  .. . . . .. . 118

1- 10 – رمل مسدّس مقصور  .. .. . .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . .. . 127

1- 11 – رمل مسدّس مخبون محذوف . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . .. . 133

1- 12 – رمل مسدّس مخبون اصلم مسبّغ عروض مقصور ضرب.  . . . . . . . . . .. . 134

2- هزج .. .. . .. .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . .  . .. . . . .. .135

2-1 -هزج مثمّن سالم.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . .  . .. .. . .. . . . .. .135

2- 2- هزج مثمّن مسبّغ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . ..  . . . ..  . . .146

2- 3- هزج مثمّن اخرب. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  .. . . . . .147

2- 4- هزج مثمّن مكفوف مقصور. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .  .. . .. . .. . . 152

2- 5 – هزج مثمّن اخرب محذوف. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .  .. . .. .. . . . 153

2- 6- هزج مثمّن اخرب مقصور  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. . .. 154

2- 7- هزج مثمّن اخرب مكفوف محذوف   . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . . .. 154

2- 8 – هزج مثمّن اخرب مكفوف مقصور  . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . . . .. 166

2- 9 – هزج مسدّس محذوف  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  … . . .. 173

2- 10- هزج مسدّس مقصور  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . .. . . .. 178

2- 11- هزج مسدّس اخرب مقبوض صحيح عروض و ضرب . . . . . . ..  . . . .. . . .. 180

2- 12 – هزج مسدّس اخرب مقبوض محذوف . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. .. .. . . .. 182

2- 13 – هزج مسدّس اخرب مقبوض مقصور  . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..   .. . .  .  193

3- خفيف … . .. .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. . . . ..05 2

3- 1- خفيف مسدّس مخبون. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . .. . ..05 2

3- 2- خفيف مسدّس مخبون محذوف. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. . .05 2

3-3- خفيف مسدّس مخبون مقصور   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . . . . .09 2

3- 4 – خفيف مسدّس مخبون اصلم . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . . .11 2

3- 5- خفيف مسدّس مخبون اصلم مسبّغ. . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  .. . . . 216

4- مضارع… . .. .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . . ..  223

4- 1- مضارع مثمّن اخرب  .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . .. .. .. 223

4-2- مضارع مثمّن اخرب مكفوف محذوف.  . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . .. . .. ..227

4- 3- مضارع مثمّن اخرب مكفوف مقصور  .  . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .. . .. . .. ..230

5- منسرح… . .. .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  .  . . .. . . . ..  235

5- 1- منسرح مثمّن مطوي مكشوف. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .. .. . .. . . . ..   235

5- 2- منسرح مثمّن مطوي مجدوع  .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . . . ..  238

5- 3- منسرح مثمّن مطوي موقوف .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. ..  238

5- 4- منسرح مثمّن مطوي منحور .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. ..  241

6- رجز. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  .. . 242

6- 1- رجز مثمّن سالم . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. …  242

6- 2- رجز مثمّن مذال . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . …   ..  244

6- 3- رجز مثمّن سالم عروض مذال ضرب . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . …   ..  248

6- 4- رجز مثمّن مطوي احذّ مقصور  . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . ..  . . . .. .. ..  248

7- مجتث . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  . .  250

7-1 – مجتث مثمّن مخبون ..  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. ..  250

7-2 – مجتث مثمّن مخبون اصلم . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. …  250

7-3- مجتث مثمّن مخبون محذوف. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  251

7- 4- مجتث مثمّن مخبون مقصور. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. .  252

7- 5- مجتث مثمّن مخبون اصلم مسبّغ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  …  253

8- سريع . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  . .   255

8- 1 – سريع مسدّس مطوي مكشوف  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ..  . . . .. …   255

8- 2- سريع مسدّس مطوي موقوف  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . ..  . . . .. .. …  256

9- متقارب   . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  . . 259

9-1 متقارب مثمّن سالم   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  . 259

9- 2 – متقارب مثمّن محذوف . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . .. ….  260

فصل ششم : نتيجه گيری . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  . . .   ..  262

جدول بحر ها و اوزان کاربردی در غزليّات . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  . . .   ..  264

نمودارستونی بحرها  . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . .. .. . ..  . . .   ..  269

نمودار دايره ای درصد بحرها. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . .   ..  270

نمودار ستونی انواع رديف ها . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . .. .  271

نمودار دايره ای درصد غزل های مردّف و بدون رديف  . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . .   ..  273

نمودار ستونی حدود قافيه ها . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . .   ..  274

نمودار دايره ای درصد حدود قافيه ها . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . .   ..  275

نمودار ستونی زحافات . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . .   ..  276

نمودار دايره ای درصد زحافات . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . .   ..  277

نمودار دايره ای درصد قافيه های مقيّد و مطلق . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . … …  278

نمودار دايره ای درصد اوزان سالم و ناسالم . …. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . … …  279

نمودار ستونی موسيقی درونی. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . ..  280

نمودار ستونی موسيقی معنوی. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . ..  281

منابع و مآخذ . . .. . . . . . . . . . . .  . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . .   ..  282

چکيده ی انگليسی . . . . . . . . . .  . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .. . . . . . . . ..  . . . ..  .. . ..  . . . ..  287

 

 

 

 

 

معرّفی سنايی و آثار او

 

نام و نسب حكيم

نام و كنيه و تخلّص سنايي چنان كه تذكره نويسان ذكر كرده اند « ابوالمجد مجدود سنايي » و  نام پدر او به قول مورّخين و خودش در مثنوي « كارنامه ي بلخ » ، « آدم  »  است . او از خاندان بزرگ و دودماني شريف بوده و رضي الدّين علي لالا كه از مشايخ بزرگ صوفيّه است از همين خاندان بوده و پدر رضي الدّين شيخ سعيد با حكيم سنايي ، پسر عمّ بوده است . سنايي در بعضي اشعارش به نژاد و  دودمان خويش افتخار مي كند و به پاكي نژاد و نياي خويش اشاره مي نمايد        ( مدرّس رضوي ، 1385 : سي و سه ) .

 

زمان و محلّ ولادت

حكيم ابوالمجد مجدودبن آدم سنايي، شاعر بزرگ و عارف عاشق در اوايل يا اواسط نيمه ي دوم قرن پنجم هجري قمري درغزنين چشم به جهان گشود امّا تاريخ تولّد سنايي به درستي معلوم نيست . مدّت عمر نقل شده  در مجمل فصيحي خوافي حدود شصت و دو سال ذكر شده است كه به حقيقت نزديك است ( همان  ) .

 

آغاز شاعري حكيم

پس از آگاهي از فنون زبان و سخنوري، به عادت شاعران زمان به دربار روآورد و در دستگاه غزنويان به جرگه ي شاعران مدّاح درآمد و با رجال مشهور آن حكومت آشنايي حاصل كرد .          « قديمي ترين سلطاني كه مدح وي در ديوان سنايي ديده  مي شود ؛ مسعودبن ابراهيم( 492– 508 ) است و بعد از او ذكر يمين الدّوله بهرامشاه بن مسعود ( 511 – 552 ) را در ديوان وي و در حديقه مشاهده مي كنيم »  ( صفا ، 1372 . ج 1  :  ص 273 ) .

زندگي سنايي در آغاز آميخته با آلودگي هاي اهل دربار بود ؛ تا اين كه شاعر بزرگ به     جذبه ي حق ، صيد كمند عشق شد و جمال دوست ، غارتگر جان و دلش گرديد. سوداي عشق، انگيزه ي پشت كردن و بريدن او از امور و اوهام دنيوي بود.

 

 دوره هاي زندگي سنايي

دکتر شفيعی کدکنی زندگی سنايی را به سه دوره ی متفاوت تقسيم کرده است :

« 1-  سنايي مدّاح و هجا گوي ( قطب تاريك وجود او )

2-  سنايي واعظ و ناقد اجتماعي ( مدار خاكستري وجود او )

3 –  سنايي قلندر و عاشق ( قطب روشن وجود او )  » ( شفيعي كدكني ، 1385 : 25 ) .

 

افسانه اي درباره ي علّت تحوّل سنايي

درباره ي تحوّ ل دروني و رويكرد او به عالم عرفان ، اهل خانقاه به افسانه‏اي معتقد بودند كه جامي در نفحات‏الانس آن را چنين روايت مي‏كند :

« سلطان محمود سبكتكين در فصل زمستان به عزيمت گرفتن بعضي از ديار كفّار از غزنين بيرون آمده بود و سنايي در مدح وي قصيده‏اي گفته بود ؛ مي‏رفت تا به عرض رساند. به در گلخن رسيد كه يكي از مجذوبان و محبوبان كه از حدّ تكليف بيرون رفته و مشهور بود به ” لاي خوار ” ؛ زيرا كه پيوسته لاي شراب خوردي، در آن جا بود. آوازي شنيد كه با ساقي خود مي‏گفت : ” كه پر كن قدحي به كوري محمودك سبكتكين تا بخورم  ! ”  ساقي گفت : ” محمود مرد غازي است و پادشاه اسلام  ! ”  گفت : ” بس مردكي ناخشنود است. آنچه در تحت حكم وي درآمده است در حيّز ضبط نه درآورده مي‏رود تا مملكت ديگر بگيرد “. يك قدح گرفت و بخورد. باز گفت : ” پركن قدحي ديگر به كوري سنائيك شاعر ! ” ساقي گفت : ” سنايي مردي فاضل و لطيف طبع است ” . گفت :   ” اگر وي لطيف طبع بودي به كاري مشغول بودي كه وي را به كار آمدي . گزافي چند در كاغذي نوشته كه به هيچ كار وي نمي‏آيد و نمي‏داند كه وي را براي چه كار آفريده‏اند”. سنايي چون آن بشنيد، حال بر وي متغيّر گشت و به تنبيه آن لاي خوار از مستي غفلت هشيار شد و پاي در راه نهاد و به سلوك مشغول شد »( صفا ،1372 . ج 1 : ص273 )  .

تغيير رويّه ي شاعر چه به صورت ناگهاني و آني باشد و چه از روي علم و آگاهي و معرفت و شناخت ، عملاً زندگي و انديشه ي او را متحوّ ل و دچار دگرگوني كرد.

 

مسافرت هاي سنايي

سال هايي از دوره ي نوجواني وي در شهرهاي بلخ، سرخس ، هرات و نيشابور سپري شد و احتمالاً در همان ايّام راه كعبه در پيش و به زيارت حج مشرّ ف شد و در همين سفر معنوي بود كه بسياري از شيفتگان حقيقت و عرفان را شناخت و مقدّمات انقلابي دروني در وي پديد آمد. به هر تقدير، شاعر شوريده بقيه ي عمر را در كنج خلوت و انزواي صوفيانه در غزنين گذراند و به تدوين و تنظيم اشعارش پرداخت و از جمله، مثنوي مشهورش به نام حديقه ‏الحقيقه و شريعه ‏الطريقه را به اتمام رساند.

 

مذهب سنايي

سنايي شاعر بلند مرتبه ي شيعي مذهب است ( صفا ، 1341 . ج 1 : 311 ) . در تذكره ها هم مذهب او را شيعه ي اثني عشري و تابع مذهب جعفريه دانسته اند . آن چه مسلّم است وي دوستدار علي و آل او و معتقد بوده كه خلافت حقّ علي و اولاد اوست ( مدرّس رضوي ، 1385 : شصت و دو و شصت و هفت ) .

 

ارادت حكيم به شيخ يوسف همداني

« برخي از تذكره نويسان سنايي را شاگرد و پيرو  شيخ يوسف همداني دانسته اند . ابو يوسف همداني از بزرگان مشايخ صوفيّه است كه مدّت ها در خراسان سكونت و در آن ديار از اهمّيّت      بر خوردار بوده است نشست او بيش تر در مرو و هرات بود و گويا سنايي همان جا به خدمت او رسيده است و  از بركات انفاس او بهره مند شده است » (صفا ،1372 . ج 1 : 274 )  . امّا جاي تعجّب است كه چگونه حكيم پس از چند سال ارادت به شيخي در آثار خويش از آن نامي نبرده و از ياد او غافل مانده است ؟! ( مدرّس رضوي ، 1385 : چهل و چهار )

 

وفات سنايي

سنايي در شهر غزنين وفات يافت. در باره ي تاريخ وفات او نظرهاي متفاوتي نقل شده است؛ كه سال 535 ه . ق صحيح تر به نظر مي رسد ( همان . پنجاه و دو ) .  اكنون مقبره‏اش در غزنين، زيارتگاه خاصّ و عام است.

 

آثار سنايي

1- كلّيّات ديوان كه شامل مدايح و زهديّات و قلندريّات و تركيب بند و ترجيع بند و غزليّات و قطعات و رباعيّات است و عدد آن بالغ بر 13780 بيت مي باشد .

2-  حديقه ‏الحقيقه و شريعه ‏الطريقه: اين مثنوي را الهي‏نامه و فخري نامه نيز مي‏نامند، اين منظومه در بحر خفيف در ده هزار بيت و در ده باب از مسائل عرفاني و حكمي و كلامي و معارف اسلامي است . سنايي سرايش آن را در سال 524 ه . ق شروع كرد و در سال 525 ه . ق به اتمام رساند. موضوعات اين كتاب، علاوه بر نعت خدا و رسول و آل و اصحاب او، درباره ي عقل و علم و حكمت و عشق است . حديقه ‏الحقيقه از منظومه‏هايي است كه بر بسياري از شاعران تأثير گذارده است. سنايي با سرودن اين منظومه ، باب تازه‏اي را در سرايش منظومه‏هاي عرفاني در تاريخ ادب و عرفان گشود. شاعران بزرگي همچون خاقاني و نظامي به ترتيب تحفه العراقين و مخزن ‏الاسرار را تحت تأثير مستقيم اين منظومه سرودند و سال ها بعد، عطّار و مولانا سرايش مثنويهاي عرفاني را به اوج تكامل رساندند.

3ـ سيرالعباد الي المعاد: سير العباد، در قالب مثنوي در بحر خفيف با بيش از 779 بيت است

كه شاعر در آن به شيوه تمثيلي از خلقت آدمي و اقسام نفوس و عقل و مسائل اخلاقي سخن مي‏گويد.

4 ـ كارنامه بلخ در قالب مثنوي ، بر وزن حديقه است و مجموع ابيات آن 491 بيت است كه ظاهراً نخستين نظم مثنوي سنايي است كه آن را در اوقات توقّف بلخ به نظم در آورده و به آن         « مطايبه نامه » هم مي گويند .

5 ـ تجربه‏العلم يا تحريمه القلم در قالب مثنوي با 202 بيت به نظم درآمده است .

6- مكاتيب سنايي : استاد نذير احمد از محقّقان برجسته ي هند ، مجموعه ي آثار منثور سنايي را كه محدود به چند نامه است در يك كتاب گردآوري و نقد و بررسي كرده است و آن را مكاتيب سنايي خوانده است .

7 ـ طريق التحقيق ؛ اين مثنوي كه در بيان معارف و حقايق است ؛ به بحر خفيف و بر منوال حديقه و سيرالعباد ساخته شده است و حدود 873 بيت مي باشد ؛ كه سه سال بعد از حديقه يعني در سال 528 ه . ق به پايان رسيد .  استاد رضوي اين مثنوي را در شمار آثار قطعي سنايي به حساب آورده اند ولي شفيعي كدكني بر اساس تحقيقات بواوتاساستاد دانشگاهی در سوئد اين مطلب را رد مي كند ( شفيعي كدكني ، 1385 : 19 ) .

8 ـ عشق نامه در قالب مثنوي با 576 بيت در پند و اندرز و موعظه و عشق و محبّت به مبدأ  مي باشد ( مدرّس رضوي ، 1385 : هشتاد و شش ) . ولي شفيعي كدكني سبك و اسلو ب شعر را از آثار سنايي به دور مي بيند (  شفيعي كدكني ، 1385 : 19 ) .

9ـ عقل نامه در قالب مثنوي با 242 بيت سروده شده است . موضوع اين مثنوي مراتب انسان است ( مدرّس رضوي ، 1385 : هشتاد و شش ) . ولي از نظر شفيعي كدكني به قراين سبك شناسي و دلايل نسخه شناسي نمي توند از آثار سنايي باشد (  شفيعي كدكني ، 1385 : 19 ) .

 

_________________

1 )  Bo Utas

10 –  رساله ي مقدّمه ي نثري ، كه به نام  مقدّمه ي حديقه در برابر مقدّمه ي محمّد بن علي الرّفاء ذكر كرده اند و در نهايت فصاحت و بلا غت انشا شده است ؛  از ديگر آثاري است كه        مي توان از اين شاعر بزرگ نام برد .

 

مضامين در  اشعار سنايي

شعر سنايي، شعري توفنده و پرخاشگر است. مضامين اغلب قصايد او در نكوهش دنياداري و دنياداران است. او با زاهدان ريايي و حكّام ستمگر كه هر كدام توجيه‏گر كار ديگري هستند، بي‏پروا مي‏ستيزد و از بيان حقيقت عريان كه تلخ وگزنده نيز مي باشد ، ابايي ندارد .

سنايي با نقد اوضاع اجتماعي روزگارش، علاوه بر بيان دردها و معضلاتي كه دامن گير زمانه شده است ، نشان مي‏‏دهد كه شاعري اهل درد و دين است ؛ آن هم در زمانه‏اي كه سروران راستين شريعت در آن جايي ندارند و اهل فسق و تظاهر بر سرير قدرت تكيه زده‏اند ؛ پادشاهان زورمدار به داد دادخواهان ضعيف نمي‏رسند و بلكه به بيداد مي‏كوشند. تفكّر شبه يوناني بر تفكّر شرعي غلبه كرده است؛ در صوفيان ، صفايي نيست ؛ و از زهد و عرفان و اسماي الهي در مجالس ذكر ، خبري نيست ؛ حرام‏خواري رايج و خالصان خوب كردار منزوي شده‏اند ؛ نشاني از سلامت دين و درستي وجدان در ابناي زمانه ديده نمي‏شود . بخش عمده‏اي از مضمون و انديشه در قصايد سنايي بر مدار انتقادات اجتماعي است. لبه ي تيز تيغ زبان او در اغلب موارد متوجه زراندوزان و حكّام ظالم است. سنايي بارها با تصوير زندگي زاهدانه ي پيامبر و معصومين و صحابه و تأكيد بر آن در قصايدش سعي دارد جامعه ي آرماني خود را نشان دهد. انديشه ي زهد و عرفان از مهم ترين محورهاي موضوعي در قصايد سنايي است. نكوهش دنيا، تفكّر درباره ي مرگ، توصيه به گسستن از آرزوهاي طولاني و بي‏حدّ و حصر، تذكّر به خويشتن حقيقي آدمي، از مضامين رايج قصايد اوست :

اي مسلمانان خلايق حال ديگر كرده‏اند              از سر بي‏    حرمتي معروف منكر كرده‏اند

شرع را يك سو نهادستند اندر خير و شر              قول بطلميوس و جالينوس باور كرده‏اند

عالمان بي‏عمل از غايت حرص و امل              خويشتن را سخره ي اصحاب لشكر كرده‏اند

خون چشم بيوگان است آن كه در وقت صبوح              مهتران دولت اندر جام و ساغر كرده‏اند…

تا كي از دارالغروري ساختن دارالسرور؟              تا كي از دارالفراري ساختن دارالقرار؟

بر در ماتم سراي دين و چندين ناز و نوش؟             در ره رعنا سراي ديو و چندان كار و بار …

اگر فردوسي و ناصرخسرو را استثنا كنيم، سنايي از اوّلين شاعران تفكر مدار تاريخ شعر فارسي است كه با تزريق انديشه ي عرفاني به كالبد شعرش، زمينه ي تحوّ لي وسيع را در نگرش و شيوه ي فكر شاعران پس از خود به وجود مي‏آورد و سايه ي سنگينش بر شعر فارسي تا چند قرن پس از او گسترده مي‏شود.

 

خلّاقيّت در اشعار سنايي

راهي كه سنايي در پيش مي‏گيرد، فقط منحصر به يك قالب نمي‏ماند؛ بلكه قدرت شاعر در به كارگيري الفاظ و تسلّط او بر زبان شعر، همراه با انديشه‏هاي بديعي كه دارد، به او اين امكان را مي‏دهد تا هم در قصيده و هم در مثنوي و غزل طرحي نو درافكند . در صورتي كه تا پيش از او، موضوع قصيده محدود به مدح پادشاهان و وابستگان درباري و احياناً توصيفات طبيعي همچون بهاريه و غيره بود و نمايندگان مشخّص اين نوع قصايد، شاعراني همچون عنصري، فرّ خي و منوچهري بودند. شورش سنايي بر خويش، عين شورش او بر وضع موجود زمانه بود و تبعات اين تحوّل و دگرگوني بي‏هيچ تصنّع و تكلّفي در آثار و اشعار او نمايان شد؛ وي از اوّ لين شاعراني بود كه طرح مسائل اجتماعي و عرفاني و زهد و حكمت معنوي را در قصيده رايج كرد و در اين كار، صاحب مقامي شامخ شد ؛ طوري كه هنوز بسياري از قصايد او نمونه ی برتر قصايد اجتماعي ، عارفانه و زاهدانه‏اند.

مثنوي حماسي با كار عظيم حكيم فردوسي تثبيت شده بود و به جز چند قصّه ي منظوم عاشقانه، اثر سترگ ديگري در اين قالب مجال ظهور نيافته وظرفيت حقيقي آن هنوز ناشناخته بود ؛ امّا سنايي در قالب مثنوي به بيان حكمت معنوي و نعت پيامبر (ص) با نوعي بيان تمثيلي پرداخت .

غزل نيز در حوزه ي عشق مجاز و هوا و هوس هاي زميني محدود مانده بود و شاعران، وابستگان خاك بودند تا طايران افلاك . در حوزه ي غزل نيز سنايي پنجره اشراق و جذبه‏هاي معنوي را به روي آن گشود و غزل را زبان عشق و شور ، عارفانه كرد .

 

مقام سنايي

حكيم سنايي الهام بخش بسياري از شاعران پس از خود، همچون خاقاني و نظامي و عطّار و مولوي در سرودن مثنوي هاي حكمي و عرفاني شد. بيهوده نيست كه خاقاني براي اثبات ارج و عظمت شعرش، خود را با سنايي مقايسه مي‏كند و مدّعي است كه خلف شايسته ي سنايي است :

چون زمان عهد سنايي درنوشت                        آسمان چون من سخن گستر بزاد

چون به غزنين ساحري شد زير خاك                       خاك شروان ساحري نوتر بزاد

نظامي نيز مخزن الاسرارش را با حديقه الحقيقه سنايي برابر مي نهد :

نامه دو آمد ز دو ناموسگاه                              هر دو مسجّل به دو بهرام شاه

آن زري از كان كهن ريخته                              وين دري از بحر نو انگيخته

آن به درآورده ز غزني علم                              وين زده بر سكّه ي رومي رقم

مولانا نيز مي سرايد :

عطّار روح بود و سنايي دو چشم او                               ما از پي سنايي و عطّار آمديم

 

زبان سنايي                   

زبان شعر سنايي در قصايد و مثنوي هايش زباني صلب و سخت است ؛ چه هنگامي كه لب به سخن حكيمانه باز مي‏كند و چه زماني كه بر ريزه‏خواران خوان تملّق برمي‏شورد. قصايد او چنان قلعه‏هاي باشكوهي هستند كه تسخير آنها از عهده هر پهلواني برنمي‏آيد و هم از اين روي است كه ،  از انبوه شاعران عارف و غير عارف تاريخ ادب فارسي فقط بعضي توانايي آن را داشته‏اند كه رخنه‏اي در قلعه‏هاي او به وجود آورند و غنيمتي فراچنگ آرند. زبان قصايد او در عين استواري و استحكام  ، زيبايي و ويژگي هاي زيبايي شناختي خاصّ خود را دارد. زبان حكمت، انتقاد و عشق است .

غزليّات سنايي به حكم مضمون عاشقانه‏اي كه دارند ، لطيف تر و قلندرانه‏ترند ؛ البته هنگام داوري درباره ی شعر سنايي همواره بايد دو دوره ی فكري تقريبي او را در نظر داشته باشيم ؛ زيرا شعر او پيش از تحوّ ل و انقلاب دروني‏اش بيشتر با وضع موجود زمانه هماهنگ بود و او شاعري   مدّ اح و مقلّد محسوب مي‏شد ؛ امّا پس از تحول دروني، شعر او نيز متحوّل، و تفكّر و حكمت معنوي وجه مميز و غالب شعر او شد ( شورای گسترش زبان فارسی ، 1387 ) .

 

غزل با جلوه هاي عرفاني

« شعر فارسي تا ظهور سنايي، مشتمل بر وصف و مدح و اشعار عاشقانه بود امّا با ظهور سنايي و بروز حوادث اجتماعي و سياسي و فرهنگي خاص، ايجاد خانقاه ها و توسعه ي تفکّرات عارفانه، قدر قصيده و مدح  و ستايش هاي بدون استحقاق شکست و به همراه آن قالب قصيده و طبعاً تعزّ ل فرو ريخت و شاعران مجال يافتند که از لوني ديگر سخن گويند و در نتيجه غزل سرايي به استقلال از قرن ششم پديد آمد. بدين ترتيب تکامل غزل از سنايي آغاز مي شود زيرا اگر چه سنايي را قصائدي است که با قصائد قبلي تفاوتي ندارد امّا در ميان اين قصائد داراي تعزّ ل ، گاهي کيفيت ديگري به چشم مي خورد که حاکي از تغيير حال و تفکّر سنايي است بدين معني که او به جاي سخن گفتن از مغازله ها و عشق ورزي هاي زميني در غزل هاي خود، به عشق الهي و شوق و شور معنوي مي پردازد و فصلي تازه را در شعر فارسي آغاز مي کند که به لحاظ مضمون ها و هدف ها کاملاً با تعزّ لات گذشتگان متفاوت است» ( رستگار فسايي ، 1373 : 584 ) .

 

سنايي در غزل زهديّه و قلندريّه

اگر چه کار سنايي از نظر نوآوري در غزل، نقطه ي عطفي در کار شعر فارسي به ويژه غزل پديد آورد اما اين کار در مقايسه با آنچه پس از وي در غزل فارسي اتّفاق مي افتد بسيار ابتدايي است بدين معني که سنايي تنها جرقّه اي از عرفان و توجه به عوالم ملکوتي را در شعر فارسي روشن ساخت که پس از وي به وسيله ي ديگران به کمال رسيد زيرا غزل سنايي از حيث محتوا در مقام عالي عرفاني نيست و بيش تر جنبه ي زاهدانه ی قوي دارد و اين امرپس از وي به وسيله ي عطّار و مولوي در بعد عرفاني به اوج مي رسد. از اين  رو غزليّات سنايي را به غزليّات زهد آميز و قلندريّه تقسيم کرده اند که اين دو خصوصيّت عمده ي غزل سنايي را مي توان چنين بازگو کرد :

1- سنايي، براي نخستين بار مضمون هاي زاهدانه و عارفانه و بسياري از واژه ها و ترکيبات و اصطلاحات عرفاني را وارد شعر فارسي کرد و غزل فارسي را با مضاميني بر پايه ي عشق الهي و سير ملکوتي همراه ساخت.

2- غزل سنايي، در عين تازگي هاي عارفانه، هنوز در تحت تأثير سنت هاي کهن بر      قصيده سرايي است. وزن و مضمون در تحت تأثير قصيده است و غزليّات او لطافت وزن و معناي غزل هاي بعدي (مخصوصاً غزليّات ناب عرفاني) را ندارد . شيوه ي سنايي در غزل سرايي بلافاصله مورد تقليد عطّار قرار مي گيرد با اين تفاوت که چاشني عرفان و جاافتادگي مضمون هاي عرفاني و لطافت معنوي غزل و لطافت غزل عطّار بيش تر از سنايي است و به همين جهت غزل عرفاني به وسيله ي عطّار راه مشخص و خاصّ خود را مي يابد.

سپس مولانا غزل عرفاني عطّار را از حيث لفظ و محتوا متحوّل سازد و غزليّاتش حالت جذبه و شور و هيجان روح و مولود نغمات تند و جوش و خروش هاي عميق عاشقانه است که گاهي با بي توجّهي کامل به قافيه و وزن و رديف همراه مي باشد  ( همان . صص585 و 586 و 589 ) .

 

پژوهش هاي انجام شده در مورد سنايي و آثارش

پژوهش هاي چاپ شده درمورد سنايي و آثارش متعدّدند. درواقع بسياري از محققان افغاني و ايراني به اين مقوله پرداختند .

ولي اهمّ تحقيقاتي كه منتشرشده تصحيح حديقه ، تحصيح ديوان سنايي و تعليقات         حديقه الحقيقه هستند كه مرحوم مدرّ س رضوي به چاپ رسانده اند. و آخرين تصحيح از حديقه ي سنايي كه منتشرشده به قلم مريم حسيني است كه به تازگي توسط مركز نشر دانشگاهي چاپ شده است. تصحيح ديگري از حديقه ي سنايي با راهنمايي مظاهر مصفا در دانشگاه تهران صورت گرفته كه رساله ي فيروزه دري است و درصدد چاپ آن هستند . گزيده هاي متعدّدي هم از حديقه به عنوان مهم ترين اثر سنايي منتشرشده كه نظريه هاي عرفاني شاعر را دربر مي گيرد . از ديگر كارهايي كه شده « تازيانه هاي سلوك » و « دراقليم روشنايي »  شفيعي كدكني است. كه به عنوان مهم ترين پژوهش ها درمورد سنايي است ( زمرّدي ، 1384) .

 

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “دانلود پایان نامه ارشد : موسيقي شعر در غزليّات سنايي”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *