برگشتن به جغرافیا

دانلود پایان نامه دکتری : اثرات مخاطرات ژئومورفولوژی در توسعه شهری

۱۲,۰۰۰ تومان

Continue Shopping
دسته: برچسب: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

توضیحات

دانلود پایان نامه دکتری : اثرات مخاطرات ژئومورفولوژی در توسعه شهری

275ص

 

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد علوم و تحقیقات

دانشکده علوم انسانی

پایان نامه برای دریافت دکترای تخصصی (Ph. D)

گرایش ژئومورفولوژی

(حومه ی بجنورد)

 

 

فهرست عناوين

عنوان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. صفحه

چکیده : 1

مقدمه : 3

فصل اول :  کلیات طرح تحقیق

1-1  چگونگی انتخاب موضوع تحقیق.. 5

1-2 معرفی محدوده مورد مطالعه. 5

1-3   بیان مسئله و ضرورت پژوهش…. 6

1-4 پرسشهای تحقیق.. 11

1-5 فرضیه های تحقیق.. 11

1-6  اهداف تحقیق.. 11

1 -7  پیشینه تحقیق.. 12

1-7-1در سطح جهانی.. 12

1-7-2 در سطح ملی.. 12

1-7-3 در سطح منطقه مورد مطالعه. 13

1-8 استفاده کنندگان از تحقیق.. 14

1-9 متدولوژی پژوهش…. 14

1-9-1 روش تحلیل.. 14

1-9-2 روش تحقیق.. 14

فصل دوم :  داده های ساختمانی

2-1واحدهای بزرگ ساختمانی رسوبی در شمال شرق ایران. 21

2-1-1- بحثی درباره موقعیت ساختاری کپه داغ: 22

2-2تاریخچه چینه ای کپه داغ: 23

2-2-1 زمین ساخت کپه داغ : 24

2-2-2 زمین شناسی – چینه شناسی و لرزه خیزی حوضه بجنورد ……………………………………………………………………24

2-2-2-1 سازند شمشک یا کشف رود …………………………………………………………………………………………. 25

2-2-2-2 سازند چمن بید یا دلیچای…………………………………………………………………………………………….. 25

2-2-2-3 سازتند مزدوران …………………………………………………………………………………………………………. 26

عنوان                                                                                                                                 صفحه

2-2-2-4 سازند کرتاسه……………………………………………………………………………………………………………… 26

2-2-2-5 سازند شوریجه……………………………………………………………………………………………………………..26

2-2-2-6 سازند تیرگان………………………………………………………………………………………………………………..27

2-2-2-7 سازند سرچشمه ……………………………………………………………………………………………………………28

2-2-8 سازند سنگانه………………………………………………………………………………………………………………….. 28

2-2-2-9 نهشته های نئوژن…………………………………………………………………………………………………………. 29

2-2-2-10 سازند کواترنری …………………………………………………………………………………………………………30

2-4 گسل های کپه داغ و لرزه زمین ساخت… 37

2-5-1-1زون گسلی قوچان- رباط.. 40

2-5-1-2زون گسلی شمال شرق بجنورد. 40

2-5-1-3 گسله غربی شیخ.. 40

2-5-1-4 زون گسلی آشخانه. 41

2-5-1-5 گسله دنقوز داغ. 41

2-5-1-6 گسله رباط قره بیل.. 41

2-5-1-7 گسله میامی.. 41

2-5-1-8 گسله جاجرم. 41

2-5-1-9 گسله قلی.. 41

2-5-1-10 گسله نابیا 41

2-5-1-11 گسله سوقا 42

2-5- 1-12 گسله مراوه تپه. 42

2-5- 1-13 گسله تکل کوه 42

2-5-1-14 گسله قورخود. 42

2-5 -2لرزه ساخت استان خراسان شمالی.. 42

2-5-2-1 قابلیت لرزه خیزی.. 43

2-5-2-2 پهنه لرزه زمین ساختی زون گسلی کپه داغ. 43

2-5-2-3 پهنه لرزه زمین ساختی کپه داغ. 44

2-5-2-4ارتباط پهنه لرزه زمین ساختی ایران مرکزی.. 44

5-2-2-5 قابلیت و بزرگی لرزه های منطقه. 45

عنوان                                                                                                                             صفحه

2-5-2-6 ژرفای لرزه ها 45

2-6 گسله شناسی روی سازندها در حوضه شهری بجنورد. 46

2-6-1گسل های تراستی و واژگونه. 46

2-6-1-1  گسل فیروزه 46

2-6-1-2  گسل ارکان. 47

2-6-1-3 گسل حصار. 47

2-6-1-4  گسل چهار خروار. 47

2-6-1-5  گسل آبچور. 48

2-6-2 گسل واژگونه …………………………………………………………………………………………………………………..48

2-6-2-1 گسل های واژگونه قره قوزی.. 48

2-6-2-2 گسل واژگونه باباامان. 48

2-6-3 گسل های راستالغز. 49

2-6-3-1 زون گسلی شمال خاوری بجنورد. 49

2-6-3-2گسل چوکانلو. 50

2-6-4 گسل های عادی.. 51

2-7 کلیات ساختاری.. 51

2-7-1 چین ها 51

2-7-2 ویژگیهای هندسی ساختارهای چین.. 52

2-7-2-1 مکانیزم چین خوردگی و تحلیل تنش…. 54

فصل سوم :   اقلیم – ژئومورفولوژی

3-1  مقدمه. 58

3-2- بررسی اقلیم حاکم بر ناحیه مورد مطالعه : 58

3-3-وضعیت ماکروکلیمائی و توزیع فشار ، توده های هوایی به عنوان تعیین کنندگان اصلی اقلیم: 59

3-2-1 توده هایی هوایی پرفشار سیبریایی : 59

3-2-2- توده های مدیترانه ای : 59

3-2-3- توده های شمالی و غربی : 59

3-2-4 توده های اقیانوس هند ………………………………………………………………………………………………………59

عنوان                                                                                                                             صفحه

3-2-5- توده های صحرایی : 59

3-4 : بارش…. 59

3-4-1 : بارندگی حداکثر 24 ساعته. 62

3-4-2- تحلیل رگبارها و منحنی شدت ، مدت ، دوره برگشت (IDF) منطقه : 62

3-5- مطالعه مشخصات اصلی اقلیم حوضه (دما ، تغییرات روزانه و فصلی آن) : 63

3-6- تعداد روزهای یخبندان : 66

3-7 باد : 68

3-7-1 : تجزیه و تحلیل باد منطقه در دوره شاخص آماری.. 69

3-8 : تبخیر : 71

3-9: طبقه بندی و تعیین تیپ اقلیمی حاکم بر حوضه بجنورد. 73

3-9-2- اندیس خشکی و ضریب رطوبتی دومارتن . 73

3-9-3- اقلیم نمای آمبرژه : 73

3-10 : پالئوکلیما و مواریث کواترنر آغازین : 74

3-10-1- شواهد اقلیمی گذشته : 74

3-10-2- سیستم های فرسایشی حاکم در کواترنر آغازین : 75

3-10-3 اشکال فرسایشی تراکمی در حوضه بجنورد : 77

فصل چهارم :  نقش آبراهه ها در مخاطرات سکونتگاههای شهری

4-1- مقدمه. 82

4-2 رودخانه باباامان. 82

4-3 ویژگیهای هندسی حوضه بجنورد. 82

4-4  تعامل توسعه شهری و مخاطرات سیل.. 83

4-4-1  تأثیرات توسعه شهری در هیدرولوژی حوضه آبریز. 83

4-5  سیل گیری شهرها 84

4-6  عوامل ایجاد سیل و خسارتهای ناشی از آن. 85

4-7  بررسی ، برآورد آبدهی و سیلاب حوضه هیدرلوژیکی بجنورد. 86

4– 7 – 1 ويژگي هاي هندسي حوضه و زير حوضه هاي بجنورد. 86

4-7-1-1 شاخصه های شکل حوضه ……………………………………………………………………………………………..78

عنوان                                                                                                                      صفحه

4-7-1-2 رتبه بندی شبکه زهکشی و نسبت انشعاب حوضه. 88

4-7-1-4 توزيع ارتفاعی و طبقه بندی شیب حوضه مورد مطالعه. 89

4-7-2رژیم آبدهی رودخانه فیروزه 97

4-7-2-1 آبدهی سالانه. 97

4-7-2-2  برآورد آبدهی سالانه با احتمالات مختلف…. 99

4-7-3- برآورد آبدهی سالانه با روش تحلیل منطقه ای.. 100

4-7-4 آبدهی سالانه برآورد شده  در هر یک از آبراهه های اصلی.. 102

4-7-5 آبدهی ماهانه. 103

4-7-6 آبدهی روزانه. 104

4-7-7 سیلاب… 106

4-7-7-1  بررسی سیل در ایستگاههای انتخابی.. 106

4-7-8 رسوب… 107

4-7-8-2 آمار و اطلاعات موجود. 108

4-7-8-3 رابطه دبی رسوب و دبی جریان. 108

4-7-8-4 بار رسوبی در محل ایستگاههای مورد نظر. 108

4-8  بررسی کیفیت آب و مخاطره شناسی آن در توسعه شهری بجنورد. 109

4-8-1  کیفیت آب در موقعیت ایستگاههای هیدرومتری حوضه بجنورد. 110

4-9برآورد نیاز آبی جهت توسعه شهری در حوضه بجنورد. 112

4-9-1 برآورد و میزان مصارف آب پیشنهادی برای جوامع شهری.. 113

4-10 بررسی وضعیت هیدرولوژیکی آبراهه های منتهی به شهر در حوضه بجنورد. 114

4-10-1  سیلاب و برآورد آن در آبراهه های مورد مطالعه. 116

4-10-2 رسوب… 123

4-10-2-1  برآورد بار رسوبی در محل ایستگاههای هیدرومتری.. 123

فصل پنجم :  قابلیت های سنگها و رسوبات و مخاطره شناسی توسعه شهری بجنورد

5-1 مقدمه. 130

5-2 ویژگیهای لیتولوژیکی واحدهای سنگی و غیر سنگی حوضه بجنورد. 130

5-2-1  ویژگیهای لیتولوژیکی واحدهای سنگی.. 130

 

عنوان                                                                                                                      صفحه

5-2-1-1 سنگهای رسوبی حوضه بجنورد. 131

5-2-2 واحدهای غیرسنگی و آبرفتی حوضه شهری بجنورد. 139

5-2-2-1 واحد Qt1.. 133

5-2-2-2 واحد Qt2.. 133

5-2-2-3 واحد Qa1.. 133

5-2-2-4 واحد QL.. 133

5-2-2-5  واحد Qc.. 133

5-3  بررسی ویژگیهای مهندسی رسوبهای سنگی و غیرسنگی در حوضه بجنورد. 134

5-3-1  ویژگیهای واحدهای غیرسنگی.. 134

5-3-1-1 شاخص های مهندسی واحد Qt2.. 134

5-3-1-2  شاخص مهندسی واحد Qa1.. 135

5-3-1-3 شاخص های مهندسی واحد Qc.. 136

5-3 -2 ویژگیهای مهندسی واحد سنگی حوضه بجنورد. 137

5-3-2-1 ویژگیهای سنگهای آهکی حوضه. 138

5-3-2-2 ویژگیهای سنگهای ماسه سنگی حوضه بجنورد. 139

5-3-2-3 بررسی مطالعات ژئوفیزیک (ژئوتکنیک) دشت و حوضه بجنورد : 140

5-4  خواص هیدروژئولوژیکی سازندهای سنگی رسوبی حوضه بجنورد : 141

5-5  مخاطرات رسوبات سنگی و غیرسنگی در توسعه شهری بجنورد. 143

5-5-1 سنگهای رسوبی ومخاطرات آنها در حوضه بجنورد. 144

5-5-2 سازندهای رسوبی حوضه و مخاطرات آنها در توسعه شهری.. 144

5- 6 ویژگیهای ژئوتکنیکی رسوبات دشت بجنورد و مخاطرات آن. 146

5- 7 ویژگیهای ژئوتکنیکی و مخاطرات هیدرودینامیکی رسوبات دشت بجنورد. 150

5-7-1 پارامترهای بکار گرفته شده به منظور برآورد نشست خاک… 150

5-7-2 نتایج بدست آمده از محاسبات نشست… 151

5-8 بررسی استعداد روان گرایی دشت بجنورد و مخاطرات آن. 152

5-8 -1 ویژگیهای پروفیل خاک دشت بجنورد. 154

5-8-2 زلزله ورودی.. 154

 

عنوان                                                                                                                      صفحه

5-8-3 بررسي استعداد روانگرايي.. 154

5-8-4 داده هاي مورد نياز ارزيابي استعداد روانگرايي.. 156

5-8-5 محاسبه فاکتور عمق.. 157

5-8-6 ارزيابي خطر روانگرايي در بخشهاي مختلف حوضه. 157

فصل ششم :  قابلیتهای تکتونیکی ومخاطره شناسی شهربجنورد

6-1 تکامل تکتونیکی.. 165

6-1-1 تکامل تکتونیکی در منطقه بجنورد. 165

6-2 گسله ها و ویژگیهای آن در حوضه بجنورد 166

6-2-1 انواع گسله ها 166

6-2-2 گسلش (گسل خوردگي): 167

6-2-3 گسله هاي فشارشی.. 167

6-2-4 گسلهاي راستالغز: 172

6-2-5 مکانیسم گسلش و تحلیل تنش: 175

6-3 نتایج بررسیهای نئوتکتونیکی: 178

6-3-1 مفهوم علم نئوتکتونیک: 178

6-3-2 علائم و شاخص های زمین شناسی: 178

6-3-3 شواهد زئومورفولوژی  زمین ریخت شناسی.. 179

6-3-4 تقسيم بندي گسله‌ها از ديدگاه فعاليت… 180

6-3-5 نشانگرهای باستان شناسی: 181

6-3-6 نشانگرهای تاریخی: 181

6-3-7 نشانگرهای زلزله شناسی: 181

6-3-8 نشانگرهای ژئودزی: 181

6-3-9 علائم و شواهد فعالیت های نئوتکتونیکی در منطقه بجنورد. 181

6-3-10 راستای عمومی تنش : 188

6-3-11 تحلیل سطوح لغزش و سازوکار فعال: 188

6-3-12 سازو کار ژرفی زمین لرزه ها: 189

6-3-13جهت گیری چین خوردگی ها: 189

عنوان                                                                                                                      صفحه

6-3-14 نتيجه‌گيري.. 190

6-4 بررسی های لرزه زمين ساختي.. 190

6-4-1 لرزه‌خيزي ايران: 190

6-4-2 لرزه خیزی کپه داغ. 191

6-4-3 ايالت‌هاي لرزه زمين ساختی ايران: 192

6-4-3-1 تقسيم بندي بربريان (1976): 193

6-4-3-2 تقسيم‌بندي نوروزي (1976): (شکل 6-44). 193

6-4-3-3 تقسیم بندی نوگل سادات (1993)………………………………………………………………………………….193

6-4-3-4 پوركرماني و اسدي (1374). 193

6-4-4 تاریخچه لرزه نگاری در پیرامون حوضه بجنورد. 194

6-4-4-1 زمين لرزه ‌هاي تاريخی (پيش از سده بيستم) گستره مورد مطالعه: 194

6-4-4-2 زمين لرزه‌هاي قرن بیستم.. 195

6-4-5 تقسيم‌بندي لرزه‌خيزي پیرامون حوضه مورد مطالعه بجنورد: 196

6-6-4 بررسی گسلهای فعال در گستره پژوهش: 197

6-4-7ویژگی های آماری داده های لرزه ای.. 197

6-4 -8 توزیع مراکز سطحی زلزله در کپه داغ: 197

6-4-9 توزيع مراكز سطحي زلزله در منطقه بجنورد: 198

6-4-10 ارتباط زمين لرزه ها با گسل هاي منطقه: 198

6-4-11 روابط آماری داده های لرزه ای: 199

6-4-11-1 رابطه فراوانی- سال: 199

6-4-11-2 فراوانی – بزرگا: 202

6-4-11-3 فراوانی – عمق کانونی: 203

6-4-11-4 رابطه بزرگای Ms وmb. 203

6-4-11-5 تعیین حد آستانه: 204

6-4-11-6 برآورد پارامترهای لرزه خیزی براساس رابطه گوتنبرگ – ریشتر. 204

6-4-11-7 برآورد دوره بازگشت زلزله (Return period). 205

6-4-11-8 برآورد بیشینه توان لرزه زایی گسله ها: 205

6-4-11-9 برآورد جابه جاشدگی در راستای گسله ها: 205

عنوان                                                                                                                      صفحه

6-4-11-10 برآورد شدت در کانون زمین لرزه ها 206

فصل هفتم :  روند توسعه شهری و تعامل آن با مخاطرات ژئومورفولوژیک

7-1 مقدمه : 211

7-2 : توسعه تاریخی و شکل گیری اولیه شهر بجنورد. 211

7-2-1 شهر قدیم بجنورد. 212

7-2-2 بجنورد امروز. 214

7-3 بررسی تحولات سیاسی جمعیتی و تأثیر آن بر توسعه شهری.. 218

7-3-1 مقدمه. 218

7-3-2 تعداد و تحولات جمعیت شهرستان بجنورد بر اساس تقسیمات سیاسی جدید.. 219

7-3-3 تحولات جمعیت شهر بجنورد. 222

7-3-4 مهاجرت… 223

7-3-5 برآورد جمعیت شهر بجنورد با استفاده از رشد طبیعی.. 225

7-4  روند توسعه و گسترش فیزیکی شهر بجنورد. 228

7-4-1 تحولات و کاربری اراضی شهری.. 228

7-4-2  مکان گزینی و توسعه شهر در طی ادوار گذشته.. 229              

7-4-3 جهات توسعه………………………………………………………………………………………………………………………………………………..231

7-4-4 ویژگیهای کالبدی …………………………………………………………………………………………………………………………………………233

7-5 توسعه شهری و قابلیت اراضی در حوضه بجنورد………………………………….. ………………………………………………………….236

7-5-1 طبقه بندی واحدهای اراضی و قابلیت ان در توسعه شهری……………………………………………………………………………..236

7-5-2 بررسی اثرات شرایط خاکشناسی و منابع اراضی حوضه بجنورد بر فرایندهای مخاطره آمیز………………………………239

7-5-2-1 رطوبت خاک………………………………………………………………………………………………………………240

7-5-2-2 بافت خاک… 240

7-5-2-3 استحکام برشی.. 240

7-5-2-4 میزان کربنات کلسیم موجود در خاک… 241

7-6 نوع کاربری ـ پوشش زمین و تراکم پوشش گیاهی.. 241

7-6-1 نوع کاربری ـ پوشش زمین حوضه های مطالعاتی.. 241

7-6-2طبقه بندی نوع کاربری ـ پوشش زمین حوضه بجنورد. 242

عنوان                                                                                                                    صفحه

7-6-3 تراکم پوشش گیاهی در حوضه بجنورد. 243

فصل هشتم:   نتیجه گیری اولیه بر اساس لایه های اطلاعاتی و GIS

8-1 نتیجه گیری اولیه بر اساس نقشه های پایه روند توسعه شهری 250

8-2 نقشه توپوگرافی حوضه بجنورد 251

8-3  نقشه شیب (Slope map). 252

8-4 نقشه جهت شیب… 254

8-5 نقشه خاکشناسی و تناسب اراضی حوزه بجنورد. 256

8-6  لایه زمین های کشاورزی در معرض خطر. 257

8-7  لایه نقاط روستایی ادغام شده و در معرض خطر. 257

8-8  ویژگی های گسل شناسی حوضه بجنورد. 258

8-9  نقشه منابع آبهای سطحی و زیر زمینی حوضه بجنورد. 258

8-10 نقشه زمین شناسی حوضه بجنورد. 260

 8-11نتیجه گیری نهائی.. 261

8-12 ارزیابی و اثبات فرضیات …………………………………………………………………………………………………..267

8-13 راهبردهای اجرایی جهت توسعه شهر بجنورد ……………………………………………………………………….268

 

 

 

چکیده :

رساله حاضر که تحت عنوان اثرات مخاطرات ژئومورفولوژی در توسعه شهری (مطالعه موردی : حوضه بجنورد) به اتمام رسیده است، براساس تحلیل منابع موجود ، بازدیدهای مکرر از منطقه و برخی از نتایج آزمایشگاهی صورت گرفته و در هشت فصل به شرح زیر تنظیم شده است :

در فصل اول ، کلیات طرح شامل چگونگی انتخاب موضوع تحقیق در منطقه بجنورد ، بیان مسئله و ضرورت تحقیق با پرسشهای آغازینی که در حوضه بجنورد قابل طرح بوده ، جهت رسیدن به اهداف مورد نظر مطالعات مشابه یا نزدیک به موضوع مورد نظر که قبلاً انجام گرفته ابزارها ، مواد و داده های موجود و قابل دسترس ؛ نقشه ها (زمین شناسی – توپوگرافی) در مقیاس های مختلف ؛ تصاویر ماهواره ای از دوره های متفاوت ، عکس های هوایی از دوره های مختلف مطرح شده است . در فصل دوم این پژوهش به زمین شناسی و مورفوتکتونیک منطقه مورد مطالعه پرداخته شده است . از آنجائیکه این واحد از فلات ایران در شمال شرق ، به صورت یک واحد مستقل شکل گرفته است ، تحول ساختمانی و چینه شناسی آن طی دوره های زمین شناسی بررسی و تشریح گردیده ؛ در ادامه مطالبی پیرامون فعالیت تکتونیکی در کپه داغ و قابلیت های لرزه خیزی منطقه و گسلهای موجود در حوضه مورد مطالعه قرار گرفته است .

در فصل سوم داده های اقلیمی و تأثیر آن در مورفولوژی منطقه مورد مطالعه ، با استفاده از داده ها آماری ایستگاههای مجاور ، تعیین نوع اقلیم با استفاده از روش آمبرژه و دومارتن انجام گردیده ، تبخیر و تعرق ، رگبارهای کوتاه مدت (شدت – مدت) و تأثیر آن در مخاطرات ژئومورفولوژیکی (مثلاً سیل) مورد بحث شده است در بخش آخر این فصل پالئوکلیما و تأثیر آن در شکل گیری پوشش سطحی زمین، لس ها و برخی از اشکال مورفولوژیکی بررسی شده است .

در فصل چهارم به منظور برآورد مخاطرات  ژئومورفولوژیکی آبراهه ها  ،که در توسعه شهری این حوضه مؤثرین عامل محسوب می شوند. ویژگیهای آبراهه ای از نظر سیل خیزی ، مورفومتری ، شیب عمومی  ، ارتفاع ، فرسایش رسوب ، شیب و پروفیل مورد بررسی بوده است ، منطقه به زیر حوضه های هیدرولوژیک و مناطق غیر هیدرولوژیک (حوضه های شهری)،  تقسیم شده است آبراهه های مخاطره آمیز(سیل خیزی) آنها در توسعه شهری بجنورد جداگانه بررسی گردیده است.

در فصل پنجم خصوصیات سنگ شناسی و رسوبی منطقه مورد مطالعه از نظر ژئومورفولوژی به عنوان دیگر عامل مهم مخاطرات ژئومورفولوژیکی و اثرات آنها در توسعه شهری ،مورد بررسی گرفته است ؛ ضمن تشریح واحدهای سنگی رسوبی و واحدهای رسوبی غیر سنگی اثرات آنها را در پایداری و ناپایداری جهت توسعه شهری ، خواص هر یک از سازندها در توسعه آبهای زیر زمینی ، مخاطرات مکانیکی خاک و قابلیت روان گرایی خاکهای جوان و رسوبات آبرفتی دوران چهارم در حوضه مورد بررسی و تحلیل واقع شده است .

در فصل ششم ،به قابلیت های مورفوتکتونیکی و مخاطره شناسی شهر بجنورد پرداخته است . ضمن تشریح تکامل تکتونکی ایران ، تحولات ساختاری و ساختمانی کپه داغ و ویژگیهای هندسی  چین ها در پیرامون حوضه و سر انجام به حوضه مورد مطالعه توجه شده است ، گسلها و انواع آن در حوضه مورد بررسی؛و با توجه به تأثیر تکتونیک در شکل زایی حوضه و شهر  ، نتایجی بدست آمده است زلزله های احتمالی در دوره بازگشتها و ضرایب آن محاسبه ، پتانسیل لرزه زایی برخی گسلهای فعال پیرامون حوضه تعیین گردید .

در فصل هفتم ، پیش بینی روند توسعه شهری و تأثیر آن برفرایندها ، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است . در این فصل ضمن توجه به توسعه شهری ازادوار گذشته ، رشد جمعیت (به عنوان عامل مهم انسانی توسعه شهری بجنورد) ، در طی دوره آماری 1385 – 1335 مورد مطالعه ، نرخ رشد ، زاد  ولد و مرگ و میر و تأثیر آن در افزایش و کاهش جمعیت ، برآورد و پیش بینی جمعیت تا افق 1485 (یکصد سال) و نیازهای اساسی ؛آب (مصرف سرانه روزانه و سالانه) فضای مورد نیاز ، جهت توسعه شهری در طی یکصد سال آینده از مواردی است که در این فصل به آن پرداخته شده است .

در فصل هشتم این رساله ،با اثبات فرضیه ها و پاسخ به سئوالات پژوهش نتایج بدست آمده و پیشنهادات با توجه به نتایج حاصله ارائه شده  است .

.

.

پيشگفتار:

از آنجائیکه شهر نشینی و توسعه شهری، یکی از عمده ترین تحولات زمانهای قدیمی وعصر جدید ، در عصر حاضر است و استان خراسان شمالی یکی از استانهای جدا شده از استان خراسان بزرگ در شمال شرق کشور ،کوهستانی بودن و واقع شدن در مرکز این استان، در دشت تکتونیکی ، سیلابی ،در طی سالهای گذشته مخاطرات ژئومورفولوژیکی بسیاری این استان ، خصوصاً شهر بجنورد را به دفعات متعدد دچار خسارت کرده است .  وقوع حوادث ناگوار زیادی از جمله سیل ،زمین لغزه ، زمین لرزه ، خشکسالی ،ریزش سنگ و فرونشینی ژئومورفولوژیکی ، طوفان و پیشروی بیابان ، آن را تهدید کرده و می کند . به منظور شناخت و شناسایی مخاطرات فوق در حوضه بجنورد که اثرات شگرفی در توسعه شهری و محیط انسانی داشته و آن را تهدید می کند ، اقدام به انتخاب موضوع گردید ، تا بتوان از این طریق در راستای خدمت به بخشی از کشور اقدامی شده باشد . با توجه به نوپا بودن استان و کافی نبودن بسیاری از اطلاعات و داده های محیطی و آزمایشگاهی جهت مطالعه ،کوشش شده است، از مدارک موجود ،تحلیل های دقیق و علمی همزمان یا بازدیدهای مکرر از حوضه انجام گیرد . که حاصل آن به صورت مجموعه حاضر ارائه می گردد این مجموعه شامل هشت فصل مختلف است و در تقسیم بندی فصلهای این پژوهش کوشش به عمل آمده ، ضمن طرح و تحلیل موضوع هر فصل ، رابطه منطقی بین فصلهای مختلف ایجاد شود که در نهایت به نتیجه گیری کلی انجامیده است .

اين پژوهش  با 118 جدول ، 14 نمودار و 175 شكل ( تصوير ، نقشه و تصاوير ماهواره‌اي ) كه توسط نگارنده تهيه و تنظيم شده است ارائه گرديده است

امید است این مجموعه پژوهشی، در رابطه با شناخت مخاطرات محیطی موجود در این حوضه و مناطق پر مخاطره از استان ، توسعه شهری پایدار را در این حوضه داشته باشیم وبتواند بخشی از نیازهای برنامه ریزان و  مدیران محیط طبیعی را فراهم نماید .  ميد است ظمن استفاده  چنانچه نواقصي دركار ديده شد اينجانب يادآور شده  تا رفع گردد .

 

ابوالفضل جنتي سراب

تيرماه 1387

.

فصل اول :

    کلیات و روش پژوهش

  • کلیات طرح تحقیق
  • محدوده مورد مطالعه
  • فرضیه های تحقیق
  • اهداف تحقیق
  • پیشینه تحقیق
  • روش تحقیق
  • داده های مورد استفاده ، ابزار و مواد تحقیق
  • روش پژوهش و تلفیق داده ها

 

 

 

 

1- کلیات طرح تحقیق

1-1چگونگی انتخاب موضوع تحقیق

شهر نشيني و توسعه شهري يكي از تحولات عمده عصر جديد ، حتي تاريخ بشر است . اين تحول با رشد جمعيت در همه كشورها همراه بوده است . اين رشد در طي دو قرون اخير در كشورهاي توسعه يافته كه در روند روبه بالايي برخوردار است . زندگي انسان در محيط طبيعي كه تحت تاثير عوامل زمين ساخت و عوامل بيروني شكل گرفته است . يافتن مكان مناسب جهت سكونت انسان كه از حداقل خطرات محيطي برخوردار باشد يكي از آرزوهاي ديرين انسانهاست . زيرا زيستن در محيطي آرام و بدور از مخاطره هميشه آرزوي اوست . خراسان شمالي و واقع شده آن در زمان ساختاري كپه داغ و بينالود در شمال شرق ايران شهر بجنورد به عنوان يكي از شهرهاي در حال توسعه در طي دهه هاي آينده و افزايش جمعيت اين استان ، خصوصاً  بجنورد به عنوان مركز اين استان از رشد بيشتر برخوردار خواهد بود . واقع شدن اين شهر در چاله تكتونيكي و آبرفتي بجنورد كه در طي سيصد سال گذشته و از اوائل شكل گيري آن به لحاظ وجود زير ساخت هاي چون اقليم مناسب ، آب فراوان ، چشمه هاي جوشان ، مراتع وسيع و سرسبز ، هموار بودن و واقع شدن در مسير گذر شرق – غرب استانهاي شمالي و مشهد مورد توجه خاص بوده است . اما با وجود امكانات مناسب متاسفانه دراراي مخاطرات محيطي فراوان نيز مي باشد . قرار گرفتن در نزديكي شكستگي هاي زمين ( گسل ها ) و آبراهه هاي منتهي به شهر و دشت فرو نشين آبرفتي بجنورد هر از چند گاه و حتي در طي سالهاي قبل چندين بار اين شهر مورد سيل گرفتگي و تجديد سيل در حاشيه و مركز شهر بوده است . نياز به فضا در طي دهه هاي آينده ، تخريب باغات و زمينهاي كشاورزي حتي در بعضي از مواقع مسير آبراهه ها نيز از ساخت و سازها دور نمانده است .

لذا شناخت و مخاطرات عمده تمديد كننده توسعه شهر ، مكانيابي جهت توسعه يكصد سال آينده كه:

اولاً ، آثار تخريب و نابودي زمين هاي مناسب جهت توليد كاهش يابد .

دوماً : مكان جهت توسعه از حداقل مخاطرات برخوردار باشد  .

سوماً : آثار زيست محيطي كمتر و توسعه پايدار شهري را به دنبال داشته باشد از علل انتخاب حوضه بجنورد مطالعه و پژوهش در اين رابطه مي باشد .

 

 

 

 

2-5-1 گسل های کپه داغ و لرزه زمین ساخت

از نظر زمان تشکیل و سازوکار حرکتی، گسل های کپه داغ را می توان به دو گروه تقسیم کرد. گروه نخست گسل های همزمان با فرونشست حوضه است که به طور عموم روند خاوری- باختری و یا شمال خاوری – جنوب باختری دارند، و در آغاز سازوکار حرکتی نرمال داشته اند ولی پس از برقراری رژیم های فشارشی به انواع برگشته با شیب رو به شمال تبدیل شده اند. گروه دوم گسل ها، محور چین ها[1] را قطع می کنند و از نوع همگرا هستند که ممکن است امتداد لغز [2]راستگرد ، با روند شمال باختری ، و یا امتداد لغز چپگرد[3] ، با روند شمال خاوری باشند. گسل های امتداد لغز راستگرد، در مقایسه با انواع چپگرد ، طول و توان لرزه خیزی بیشتر دارند.

رخداد زمین لرزه های متعدد همراه با گسلش سطحی نشانگر آن است که کمربند چین خورده کپه داغ از زمان بازپسین فعالیت های آلپی تاکنون تحرک داشته و موجب ویرانی شهرهایی مانند قوچان شده است. به عقیده مکنزی (1972)زون لرزه خیز کپه داغ، ادامه جنوب خاوری نوار لرزه خیز قفقاز- خزر است. جدا از زمین لرزه های شناخته شده و گسلش های کواترنر، آبرفت های پلکانی موجود در امتداد رودخانه ها، به ویژه رودخانه کشف رود، معرف فعالیت های جوان پهنه کپه داغ اند. مطالعه کانون زمین لرزه های کپه داغ نشان می دهد که:

  • زمین لرزه ها بیشتر در مرز جنوبی و مرز شمالی کپه داغ متمرکزند.
  • بخش های جنوب خاوری و خاور کپه داغ چندان لرزه زا نیست.
  • زمین لرزه های کپه داغ بیشتر از نوع کم ژرفاست.

کانون یابی زمین لرزه های سال های 1871،1893،1929 نشانگر آن است که این زمین لرزه ها با گسل های عمده راستالغز نواحی مرکزی و خاوری کپه داغ همسویی دارند. (شکل2-14)

  • زمین لرزه های سال های1959،1970،1972 نشان دهنده یک زون لرزه خیز با راستای NE-SW هستند.
  • رها شدن انرژی در گسل های همگرا متفاوت است، آن گاه که یک گروه به آستانه جنبش می رسند، گرو ه  دیگر در حال  انباشت نیرو هستند. بنا به نوشته چالنکو(1972).تا پیش ازسال 1945،زمین لرزه ها همروند باگسل های N-N هستند. (آقانباتی،1383؛ص80)

شکل 2-14   نقشه ی خطر لرزه خیزی ایران

2-5-1-1 زون گسلی قوچان- رباط

به صورت زون گسله در ناحیه ای به عرض 40 کیلومتر با روندی شمال غرب- جنوب شرق،در شمال غرب شهر قوچان و شمال شهر شیروان قرار دارد.طول این زون در ایران حدود 100 کیلومتر است. گسله های این زون راستالغز راستگردند. شیب صفحه گسله ها قائم است.

هشت گسله مهم این زون که پس از چین خوردگی فعال شده اندودرادامه شرح داده می شوند، بلوک غربی زون مذکور را نسبت به بلوک شرقی آن حدود16 کیلومتر به سوی شمال غرب رانده اند. بیشترین جابجایی دریک گسله از این زون درحدود 85 کیلومترحوضه بجنورد است.

2-5-1-2 زون گسلی شمال شرق بجنورد

زون گسله ای است با میانگین پهنای حدود 10 کیلومتر که در شمال شرق بجنورد و در شمال سنگلینال شیخ قرار دارد. طول این زون حدود 18 کیلومتر است . چهار گسله راستالغز راستگرد در این زون فعالی هستند که در حدود 4 کیلومتر جابجایی ایجاد نموده اند. مهمترین گسله این زون گسله غربی آن می باشد که در ادامه شرح داده می شود.

2-5-1-3 گسله غربی شیخ

این گسله شکستگی حادث شده در سازندهای مختلف کرتاسه است که حدود 15 کیلومتر درازا دارد. راستای آن شمال غرب- جنوب شرق بوده و ساز و کار آن راستالغز راستگرد است. این گشله در میانه توسط گسلی دیگری قطع شدگی کامل دارد.میزان جابجاشدگی در این گسله حدود 3 کیلومتر اندازه گیری شده است. نزدیک ترین عملکرد گسله غربی شیخ تا مرکز شهر بجنورد حدود 5/18 کیلومتر فاصله دارد.

2-5-1-4 زون گسلی آشخانه

زون گسلی مهمی با 30 کیلومتر درازا و حدود 25 کیلومتر پهنا در شمال غرب آشخانه (40 کیلومتری غرب بجنورد- فاصله هوایی) قرار دارد.این سیستم راستالغز چپگرد است. از نظر زمین شاسی اهمیت این زون هم ارز زون شمال شرق بجنورد می باشد.مهمترین گسله این زون گسله دنقوز داغ است که در ادامه شرح داده می شود.

2-5-1-5  گسله دنقوز داغ

مهمترین گسله متعلق به سیستم گسلی آشخانه به شمار می آید. این گسله دارای سازوکار راستالغز چپگرد است که 5/2 کیلومتر جابجایی در انتی کلینال دنقوز داغ ایجاد نموده است. درازای گسله مذکور حدود 24 کیلومتر می باشد که حرکت قائم قابل ملاحظه ای نیز در آن مشاهده شده است.

2-5-1-6 گسله رباط قره بیل

به صورت زون تراستی مهمی، متشکل از چندین گسله بسیار نزدیک به هم با شیب عمومی به سوی شمال غرب در غرب منطقه قرارداردگسله اصلی آن رباط قره بیل است. (بربریان 1976)[4] آن را گسله کششی می داند و (چالنکو1977)[5] از این گسستگی به عنوان تراست اصلی رباط قره بیل نام می برد. .

گسله رباط قره بیل سنگهای سیلورین را بر روی (یا کنار) رسوبات نئوژن قرار داده است. روند عمومی این گسله (با انحنایی ملایم در وسط ) شرقی- غربی است که تمایلی به سمت شمال شرق – جنوب غرب دارد. درازای این گسله حدود 170 کیلومتر است و به طور هم راستا در شمال گسله تراستی بجنورد قابل مشاهده است.

2-5-1-7  گسله میامی

این گسله با راستای عمومی شمال شرق- جنوب غرب از جنوب شهر کوچک میامی عبور می کند. درازای این گسله حدود 200 کیلومتر است که با توجه به برداشتهای استاتیکی، در شمار گسله های جنبا و لرزه زای منطقه به حساب می آید که در طی 5 سال (1962-1957) حدود 260 زمین لرزه کوچک و بزرگ در پیرامون آن رخ داده است.(وزارت نیرو؛ آب و فاضلاب خراسان شمالی؛1379،ج3،ص42 )

2-5-1-8 گسله جاجرم

مکانیزم این گسله به صورت تراستی است و در جنوب کوه ازوم به خوبی دیده می شود. درازای گسله جاجرم (یا ازوم) حدود 120 کیلومتر است که با شیبی به سوی غرب سنگهای سازند پادها به سن دونین را بر روی نهشته های نئوژن رانده است. راستای کلی این گسله شمال شرق- جنوب غرب است و در جنوب گسله تراستی قلی قرار دارد.

2-5-1-9  گسله قلی

گسله قلی با مکانیزم تراستی و درازای 100 کیلومتر و با راستای کلی شرق، شمال شرق غرب، جنوب غرب از جنوب شهر بجنورد می گذرد.شیب این گسله به سوی شمال بوده و در راستای خود سنگهای کامبرین فوقانی را بر روی دشت پوشیده از رسوبات نئوژن قرار داده است.

2-5-1-10گسله نابیا

گسله نابیا هماهنگ با ساختار پیرامون خود، با مکانیزم تراستی و حدود 130 کیلومتر درازا، و با راستای کلی شمال شرق – جنوب غرب از جنوب شهر بجنورد می گذرد.این گسله در راستای خود نهشته های متعلق به سازند شمشک را بر روی سنگهای نئوژن رانده است. زمین لرزه هایی تا 7 درجه در مقیاس ریشتر از این گسله گزارش شده است.

2-5-1-11 گسله سوقا

گسله سوقا با مکانیزم تراستی و حدود 70 کیلومتر درازا و با راستای کلی شمال شرق – جنوب غرب، در مغرب شهر بجنورد قرار دارد.

این گسله در راستای خود نهشته های ژوراسیک فوقانی را برروی سنگهایی به سن آلبین رانده است.

2-5-1-12 گسله مراوه تپه

گسله مراوه تپه با مکانیزم تراستی و درازای حدود 170 کیلومتر و با راستای کلی شرقی – غربی از شمال شهرک مراوه تپه عبور می کند.این گسله در راستای خود سازند آیتامیر را برروی سازند سنگانه و در دامنه شمالی بزداغ، سازند آیتامیر را بر روی سازند سرچشمه رانده است.چالنکو، گسله مذکور را در گروه گسله های راستالغز چپگرد ناحیه قراقلعه در ترکمنستان قرار می دهد که با نظر افشار حرب(1373) تفاوت دارد.

گسله تکل کوه

گسله تکل کوه با مکانیزم تراستی ودرازای حدود 170 کیلومتروبا  راستای کلی شرقی-غربی، در مغرب شهر بجنورد قرار دارد. این گسله

در راستای خود سازند مزدوران رابرروی سازند سرچشمه رانده است.زمین لرزه هایی تا5.5 درجه در مقیاس ریشتر از این گسله

گزارش شده است.

2-5-1-14 گسله قورخود

این گسله با مکانیزم تراستی از اواخر کیمرین فعال شده و بلوک شمالی آن شروع به نشست کرده است. درازای گسله قورخود حدود 40 کیلومتر و با راستای کلی شمال شرق- جنوب غرب در بخش جنوب غربی شهر بجنورد قرار دارد.این گسله توسط چند سیستم گسلی فرعی از نوع راستالغز ، از طرفین محدود می شود.

2-5-2   لرزه زمین ساخت استان خراسان شمالی

استان خراسان شمالی از نظر واحدهای زمین ساختی – رسوبی در دو قلمرو البرز شرقی- بینالود و کپه داغ- هزارمسجد قرار دارد. بخش جنوبی و جنوب شرقی در پهنه البرز شرقی- بینالود واقع است.

از نظر توپوگرافی و موقعیت این پهنه تقریبا شامل بخش جنوبی رودخانه اترک و شمال رودخانه قره سو نیمه جنوبی استان را شامل می شود و بخش شمالی رودخانه اترک نیمه شمالی استان خراسان شمالی را در بر می گیرد.از دیدگاه زمین شناختی گسله قوچان – رباط و کوههای هزار مسجد در شرق از سمت شمال بازون گسلی کپه داغ از سمت غرب بازون البرز شرقی و چاله گرگان و خز جنوبی و از جنوب بازون ایران مرکزی محدود شده است. چین های طاقدیس و ناودیس باراستاس شمال باختری، جنوب خاوری به صورت متقارن می باشد.

بخش های مرکزی و شمال استان در قلمرو پهنه رسوبی کپه داغ قرار دارد و از نظر توپوگرافی و ارتفاعی این نواحی نسبت به نواحی جنوبی از ارتفاع کمتری برخوردار است حداکثر ارتفاع در این ناحیه مربوط به رشته کوه بزداغ با ارتفاع 2780 متر و کوه آق کمر با ارتفاع 2903 متر در شمال شرقی وشمال غرب استان قرار دارد در این واحد زمینساختی رشته های میانکوهی متعددی وجود دارد . بخش های جنوبی استان، قسمتی در زون ساختاری البرز شرقی که به صورت باریکه ای چین خورده و کشیده شده ، با جهتی شرقی غربی حدفاصل زدن کپه داغ در شمال و زون ایران مرکزی در جنوب قرار گرفته است و بخش جنوبی تر دشت های فروافتاده حوضه رودخانه قره سو، دشت اسفراین و جاجرم در آن وقاع شده است. بخش شمال شرق زون ایران مرکزی را شامل می شود که، حد شمالی آن کنتاکت گسل تراستی اسفراین یا در واقع همان امتدادهای شرقی تراست بزرگ البرز جنوبی است.عملکرد این گسل تراستی به گونه ای است که باعث بروز یک شکستگی بزرگ در محل لولای طاقدیس کوه شاه جهان با ترکیبی از سنگ های ژوراسیک، شامل آهک های لارومارن و آهکهای دلیجای شده است.

یکی از ویژگیهای زمین شناختی این استان وجود دشتهای باریک و کوچک و طویل میان کوهی است که در بین دو بخش مرتفع ، یعنی طاقدیس ها نواحی مرتفع و ناودیس ها نواحی فروافتاده و پست یا همان دشت های میان کوهی را به وجود آورده است که در اکثر مواقع محل جریان رودها و جریانات سطحی می باشد. عقیده بر این است که این دشت ها و سرزمین های فروافتاده به سبب کارکرد گسل های فشاری در امتداد یا در جوار آنها شکل گرفته اند.

مهمترین فرونشت های فشاری استان شامل فرونشست اسفراین – جاجرم درپای گسل تراستی البرز جنوبی است که در نمای جنوبی طاقدیس منطقه در دامنه جنوبی ارتفاعات شاه جهان به صورت یک تراست مرتفع تظاهر نموده است و باعث ایجاد یک طاقدیس گسلیده با ساختار تک شیب گردیده است.

از نظر چینه شناسی، توالی رسوب های مختلف را در این استان می توان در دو قلمرو متفاوت البرز شرقی – ایران مرکزی و کپه داغ مشاهده نمود، رسوب های مربوط به پهنه رسوبی کپه داغ در این منطقه شامل رسوب های مزوزوئیک و سنوزوئیک هستند و رسوب های مربوط به البرز شرقی یا بینالود که در بخش جنوبی استان قرار دارد. شامل رسوب های پالئوزوئیک ، مزوزوئیک و سنوزوئیک می باشد. در دوران پالئوزوئیک رسوب های سازنده ای باروت ، زاگون و لالون یا دهات و خوش ییلاق در این قلمرو و برونزد دارند که عمدتا از شیل و ماسه سنگ های قرمز، آهک و آهک دولومیتی – آهک شیلی، ماسه سنگ قرمز و سفید و شیل مارنی و سنگ آهک های تیره و شیل سبز تشکیل شده اند که مربوط به زون البرز شرقی- بینالود میباشد و سازندهای مربوط به نروزوئیک مربوط به زون کپه داغ شامل، سازند چمن بید یا دلیجای سازند مزدوران یالار، سازند شوریچه ، سازند تیرگان، سازند سرچشمه، سازند سنگانه ، سازند آبدراز که عمدتا از مارن و آهک های مارنی ، آهک های دولومیتی روشن ماسه سنگ و مارن سبزه آهک اربیتولین دار، مارن و آهک های مارنی سبز، شیل مارنی خاکستری تیره، آهک و آهک های مارنی و مارن سفید و همچنین تشکیلات مربوط به ترشیری مارن، گچ گنگلومرا و سنگهای ولکانیکی است .

نهشته های مربوط به کواترنز نیز شامل دشت های آبرفتی و تراس های رودخانه ای و مخروط افکنه ها آبرفت های پادگانه ای بلند و

بادروفت های واقع در نواحی مرتفع و پست شامل نهشته های بادی لس  ها می باشد.(نقشه زمین شناسی بجنورد 250000 :1)

2-5-2 -1 قابلیت لرزه خیزی

از نظر لرزه خیزی استان خراسان شمالی با توجه به تقسیم بندی های گوناگونی که از نظر زمین ساختی ارائه شده است و بر اساس آخرین تقسیم بندی که توسط نوگل پیشنهاد شده است. استان خراسان شمالی و منطقه موردنظر در پهنه کپه داغ قرار می گیرد این پهنه از سمت شمال متاثر از ایالت لرزه زمین ساخت گسلی کپه داغ و از سمت جنوب متثار از ایالت لرزه زمین ساختی ایران مرکزی می باشد. علاوه بر آن منطقه موردنظر مکانیزم پیچیده دیگری را علاوه بر زون گسلی کپه داغ و ایران مرکزی تحمیل می کند که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

2-5-2-2 پهنه لرزه زمین ساختی زون گسلی کپه داغ

این پهنه از شمال رشته کوههای کپه داغ شروع شده و پس از عبور از وسط دریای خزر، آن را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می کند.ادامه این پهنه به سوی شمال غرب به منطقه قفقاز رسیده و تا شمال دریای سیاه در شمال ترکیه کشیده شده است.

زون گسلی کپه داغ با راستای کلی شمال غرب- جنوب شرق ، مرز لرزه زمین ساختی جنوب سپر کم لرزه سیبری(توران) را تشکیل می دهد.راستای زون مزبور منطبق بر روند خطی بسیار لرزه خیزی است که از وسط  دریای خزر می گذرد. آنالیز عملکرد پلیت های گسلی زمین لرزه ها در سده بیستم دلالت بر ساز و کار راستالغز راستگرد  بر روی بخش جنوب شرقی این زون گسله و ساز و کار فشاری بر روی بخش شمال غربی آن دارد. پهنای زون گسلی کپه داغ در طول آن یکنواخت نیست. به طوری که از سمت جنوب شرقی به سمت شمال غرب افزایش می یابد. این زون لرزه خیز با توجه به پهنای آن به صورت یک ایالت لرزه زمین ساختی نواری و کشیده در نظر گرفته شده است که ویژگیهای لرزه زمین ساختی شاخصی ، آنرا از پهنه سپر توران (شمال شرق) و پهنه چین خوردگی های کپه داغ، حوضه خزر جنوبی، آذربایجان و دریای سیاه(جنوب – جنوب غرب) جدا می سازد.

2-5-2-3 پهنه لرزه زمین ساختی کپه داغ

این ایالت در ناحیه برخورد میان پلیتهای زمین ساختی ایران و توران واقع شده است و شهر بجنورد و محدوده آن در این ایالت قرار گرفته است. ایالت مزبور مشتمل بر مجموعه ای از آنتی کلینالهای طویل، با امتداد چیره شمال غرب- جنوب شرق است که تقعر آنها به سوی شمال شرق می باشد. در این ایالت، ترکیبی از تیپ های مختلف گسلش شناسایی شده است ولی ساز و کار چیره راستالغز راستگرد می باشد به طوری که اغلب رویدادهای بزرگ در پهنه فوق- که سازوکار کانونی آنها در اختیار است(مثل زمین لرزه 1929باغان- گرماب)، با سازوکار چیره فوق روی می دهند.

پهنه موردمطالعه از سوی شمال به زون گسلی کپه داغ، از سوی شرق به خطواره هریرود، از سوی غرب به گسله مراوه تپه ترکمن صحرا(شرق خزر) و از سوی جنوب به دامنه جنوبی رشته کوه های آلاداغ- بینالود(خطواره اترک- کشف رود) محدود می شود.

گسله های بنیادی در شرق که داغ امتدادی تقریبا موازی با ساختار اصلی ناحیه دنبال می کنند. در حالی که به سمت غربف این گسله ها ساختارها را قطع کرده و امتداد اغلب آنها به سوی شمال چرخش نموده است.

لرزه خیزی این پهنه از سوی شرق به طول شرقی 60 درجه، و از سوی غرب در نزدیکی طول 55 درجه، و از سوی شمال به زون گسلی کپه داغ محدود می شود. ولی مرز جنوبی آن مبهم بوده و لرزه خیزی کپه داغ بدون تغییری محسوس وارد ایران مرکزی می گردد.علیرغم آنکه خطواره اترک- کشف رود، آشکارا کپه داغ را از رشته کوههای آلاداغ – بینالود جدا می سازد، به دلیل عدم امکان تفکیک دقیق داده های لرزه ای در این پهنه ها، قالب یک ایالت برای آنها در نظر گرفته شده است.

2-5-2-4ارتباط پهنه لرزه زمین ساختی ایران مرکزی

توزیع کانون های زمین لرزه در این پهنه نسبت به نواحی مجاور کاملا متمایز است. قبلا در نواحی منطبق بر زون ساختاری سسندج سیرجان کمترین فعالیت لرزه ای گزاش شده است. بنابراین محدود بودن داده های دستگاهی ارزیابی لرزه خیزی ناحیه را، با روش آماری مشکل می سازد. باید دانست که نسبت رهایی دگر شکلی در ایران مرکزی به نحو بارزی به پهنه های شمالی (کپه داغ- البرز) و جنوبی(زاگرس) تفاوت دارد. وجود پهنه دگرگونی می تواند به دلیل وجود گسله های فاقد توان لرزه زایی یا با توان لرزه زایی کم در این ناحیه تلقی شود. بررسی های کهن لرزه ای محدودی به وسیله سازمان انرژی اتمی ایران (AEOI 1976-1979) در این ناحیه صورت گرفته است. این بررسیها به دلیل:

  • محدود بودن طرح هندسی شبکه لرزه نگارها
  • تعداد کم لرزه نگارهای قابل حمل
  • نداشتن آگاهی ازالگوی دقیق زمین و سرعت موجها در لایه های گوناگون
  • خطای متعدد در اندازه گیری

فاقد نتیجه مطلوب است با وجود این ، داده های به دست آمده می توانند در تحلیل لرزه زمین ساختی مورد بهره برداری محدود قرار گیرند. با توجه به خطاهای موجود، به طور کلی کهن لرزه ها در دو پهنه تمرکز داشته اند و توزیع کانون کهن لرزه ها نشان می دهد که برخی از آنها با گسله ها و خطواره های مغناطیسی مورد بحث در گستره منطقه انطباق دارند.

2-5-2-5 قابلیت و بزرگی لرزه های منطقه

گستره شمالی خراسان بزرگ، زمین لرزه های سترگ، ویرانگری را تجربه کرده است، که بزرگای برخی از آنها افزون بر 0/7 Ms برآورد می شود. از جمله مهمترین آنها عبارتند از : رویداد سال 1871 م قوچان(23 دسامبر، 2/7Ms)، سال 1923 (17 دسامبر،3/6 Ms)و سال 1929 م باغان – گرماب (اول مه – 3/7 Ms)(آمبراسیز و مولویل 1982) زمین لرزه سال 1997 گرمخان(16بهمن 1375 1/6 Ms) در (جدول2-1) به تعدادی از زمین لرزه ها گذشته پیرامون منطقه اشاره می گردد. مطالعات لرزه زمین ساختی و تاثیر آن در ناحیه کپه داغ در 20 سال اخیر همپای مطالعات سایر نواحی ایران مورد بررسی قرار گرفته است. بر پایه این مطالعات کرانه های کپه داغ دستخوش زمین لرزه های تاریخی مهمی بوده و در نتیجه بسیار از شهرها و دیگر مکانهای جمعیتی این پهنه به صورت جزئی و یا کلی ویران گردیده اند. کانون زمین لرزه های روی داده در این پهنه حدود 10 کیلومتر کم تر از مرز تقریبی 33 کیلومتر در عمق می باشد . (مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن ؛گزارش مقدماتی؛1375،  فوری زمین لرزه گرمخان ، 16)
جدول 2-1 زلزله های مهم پیرامون حوضه بجنورد از سال 1997-1943 میلادی ( منبع: مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن ؛گزارش مقدماتی؛1375، فوری زمین لرزه گرمخان ص 16)

2-5-2-6 ژرفای لرزه ها

بنابراین درباره جنبشهای تکتونیکی در نواحی کوهستانی به عقیده شواب و تشکه (1976)[6] به نظر می رسد در نواحی کوهستانی زون مورد مطالعه ژرفای کانون های زمین لرزه تا 16 کیلومتر برسد یا دست کم این ژرفا بالای پی سنگ کریستالیزه ای که به اعتقاد فالک و دیگران (1976)[7] به هر حال در بخشهای بالایی مرز ناپیوستگی موهوروویچ قرار گرفته است. ژرفای این مرز در جنوب غرب حوضه توسط بورسیوف (1967)[8]، رزوانوف (1970)[9] و سوچنکو (1970)[10] به ترتیب 30،45 و 50 کیلومتری به سوی جنوب معرفی شده است. در این میان فقط ژرفای هایپوسنتر را می توان 100-50 کیلومتری برآورد شده است. بر همین اساس طبق نظر نوروزی و مهاجر اشعی و آمبرسیز و ملویل تعدادی از گسل های پیرامون حوضه مورد بررسی و برآورد توان لرزه زایی آنها در جدول (2-2) آورده می شود. (وزارت نیرو؛آب و فاضلاب خراسان شمالی؛1379،ج3،ص69) و همچنین باتوجه به سوابق شدت تخریب نسبی در نواحی گوناگون ایران منطقه موردنظر در پهنه خطوط هم لرزه با شدت نسبتا بالا واقع شده است(معظمی گودرزی و حسین جواهر1974)

جدول 2-2 تعدادی از گسل های پیرامون حوضه و توان لرزه زایی انها

ا( منبع : وزارت نیرو ؛ اداره کل آب و فاصلاب خراسان شمالی ، مهندسی رودخانه های بجنورد ،1379، ج 3 ، ص69 )

 

ردیف

 

نام گسل

 

سازوکارگسل

 

طول گسل

حداکثر توان لرزه زایی گسل Ms
نوروزی و مهاجر اشعی1982آمبرسیز و ملویل1994
1اصلی کپه داغراستالغز10009/705/7
2یکه شاخراستالغز302/630/6
3بابا امانراستالغز31.541/607/6
4جنوب بجنوردمعکوس15089/676/6
5قارلقراستالغز6253/625/6

 

 

 

2-6  گسله شناسی روی سازندها در حوضه شهری بجنورد

روند کلی ساختاری در حوضه مورد مطالعه به صورت شمال غرب جنوب شرق است. چین های کپه داغ با روند شمال غرب جنوب شرق به وسیله گسل های تراستی و یا معکوس و راندگی های که موازی با این چین ها هستند به هر دو سوی شمال غربی و جنوب شرق شیب دارند ، بریده شده اند . به طور کلی گسل هایی باروند شرقی – غربی عمدتا دارای سازوکار تراستی و یا واژگونه(معکوس) می باشند و گسل هایی با روند شمال شرقی در منطقه کم دیده می شوند و اغلب کوچک هستند بنابراین بر اساس این سازوکار گسل های حوضه موردمطالعه به سه دسته تقسیم می شوند که به شرح زیر می باشد .

2-6-1 گسل های تراستی و واژگونه

این گسل ها عمدتا در بخش جنوبی محدوده مطالعاتی دیده می شوند، که گاها راندگیهای بزرگی را سبب شده اند. مکانیسم این نوع از گسل ها طوری است که ژرفا شیب سطوح گسلی کاهش می یابد در نتیجه حالت انحنا را به خود می گیرند. نکته قابل توجه در مورد این گسله ها جهت راندگیها می باشد که از شمال به سوی جنوب صورت گرفته و شیب سطوح این گونه گسله ها در محدوده مطالعاتی غالبا به سوی شمال است (مراجعه به مقاطع زمین شناختی) . جهت راندگی زمین ساختی گسل های تراستی (بر اساس راستای گسل از نوع کششی و به لحاظ عملکرد از نوع برشی ـ فشاری هستند) دارای دو مولفه کششی و فشاری اند، در نتیجه این نوع از گسل ها دارای زون برشی و خردشدگی قابل توجهی در سطح می باشند. گسل های مهم راندگی عبارتند از:

2-6-1-1  گسل فیروزه

این گسل با روند کلی خاوری- باختری از خاور روستای فیروزه شروع شده و به سوی باختر، در نزدیکی جاده بجنورد- شوقان به دوشاخه تقسیم می شود. یک شاخه از آن به سوی باختر تا دره ارکان ادامه می یابد و شاخه دیگر که به عنوان گسل فیروزه شناخته شده است با اندکی چرخش به سوی جنوب باختر تا محل روستای کتلی می رسد. شیب عمومی صفحه گسلی به سوی شمال و حدود ْ80 درجه اندازه گیری شده است و طول آن افزون بر 20 کیلومتر می باشد. این گسل سبب رانده شدن بخش هایی از سازند آهکی مزدوران (ژوراسیک) روی هم شده است.

به علت مقاومت زیاد تشکیلات آهکی مزدوران صفحه گسلی (در طول گسل) خصوصا در کنار جاده بجنورد به شوقان همانند دیواره بلند و کاملا صاف نمایان است.

از محل جاده مورد اشاره به سوی خاور گسل فیروزه باعث راندگی تشکیلات آهکی مزدوران بر روی ماسه سنگ و مارن سازند شوریجه با نفوذپذیری ضعیف شده است . بررسیهای صحرایی در طول گسل فیروزه خاکی از توسعه زون برشی گسله می باشد که بعضا بیش از 100 متر هم دیده می شود. بر همین اساسی در محدوده گسل فیروزه شبکه های درز و شکاف و گسله های کوچک  به فراوانی دیده می شوند. افزون بر آن در طول این گسل پدیده های کارستی در سازند کربناته مزدوران نیز توسعه قابل توجهی دارند. این دو فرایند سبب جذب و هدایت بیشتر آبهای ریزشی جوی به داخل سازند مزدوران در محدوده این گسل می شود. در محل گردنه کتلی نیز چشمه ای با آبدهی قابل ملاحظه ، از آهک های مارنی سازند چمن بید که تحت تاثیر گسله فیروزه شدیدا خٌرد شده اند خارج می شود.

در مجموع عملکرد این گسل از نظر تکتونیکی و گسلش بسیار پیچیده است برای مثال در کوه کنگونه (در باختر روستای فیروزه) وضعیت پیچیده زمین شناسی و دگر ریختی سازندهای مزدوران، شوریجه و تیرگان ناشی از عملکرد یاد شده می باشد به طوریکه مرز این سازندها در این قسمت کاملا گسله بوده و گاها شبیهای کاملا برگشته نیز مشاهده میشود

همانسان که در بخشهای قبلی نیز اشاره گردید در مجاورت روستای فیروزه خصوصا در باختر آن برونزدهایی از سنگ های آتشفشانی دیده می شوند از آنجائیکه این سنگ ها در مجاورت گسل فیروزه قرار دارند احتمالا در اثر فعالیت تکتونیکی آن تشکیل شده اند.

2-6-1-2   گسل ارکان

این گسل دارای روند عمومی شمال باختری، باختر- جنوب خاوری، خاوربوده که شیب صفحه گسلی به سوی شمال می باشد. حدود 10 کیلومتر از درازای این گسل قابل تشخیص است و در مجاورت روستای ارکان سبب رانده شدن ماسه های سیلتی، رسی و مارنی سازند شوریجه با نفوذپذیری ضعیف بر روی آهک های جوانتر سازند تیرگان با نفوذپذیری بالا شده است. درنتیجه در مجاورت روستای ارکان از محل تماس گسلی دو سازند شوریجه و تیرگان چشمه ای با دبی قابل ملاحظه (حدودا 5 لیتر در ثانیه) ظاهر شده است که از آهک های کارستی سازند تیرگان تغذیه می شود.

در نقشه زمین شناسی چهارگوش بجنورد (سازمان زمین شناسی کشورـ نقشه 1:100000 بجنورد) مقدار راندگی برای گسل ارکان حدود 2000 متر گزارش شده است که شواهد زمین شناسی در محل نیز این مقدار راندگی را برای این گسل تایید می کند.از دیدگاه زمین ساختی مکانیسم این گسل ازنوع برشی وکششی می باشد به همین دلیل علیرغم طول نسبتا کم آن دارای زون برشی قابل توجهی می باشد.

2-6-1-3   گسل حصار

گسل واژگونه بزرگ زاویه ای به صورت دسته گسل های متعددی است که روند کلی آنها خاوری – باختری می باشد. ساختارهای به دست آمده از راندگی در رویه گسل خصوصا در مجاورت روستای حصار به خوبی دیده می شوند. در اثر این گسلش بخش هایی از هک سازند مزدوران تا بلندای زیادی بالا آمده و بر روی بخش دیگری از همین سازند جای گرفته است. از محل روستای حصار به سوی خاور (تا جنوب روستای اسدلی)و همچنین به سوی باختر این گسل به صورت یک خطواره در عکس های ماهواره ای قابل تشخیص می باشد و به روشنی رسوبات نئوژن را قطع می کند. همان گونه که قبلا نیز اشاره گردید در مجاورت همین گسل در دو نقطه برونزدهایی از سنگ های آتشفشانی جدید دیده می شوند که احتملا در ارتباط با فعالیتهای تکتونیکی این گسل می باشند.

منطقه گریوان که همانند دشت بسته کوچکی دیده می شود، دارای چشمه های فراوانی با آبدهی 5/0 تا 150 لیتر در ثانیه می باشند که اکثرا‍ً از سازند آهکی مزدوران تغذیه می شوند. نکته درخور توجه در مورد توزیع این چشمه ها هماهنگی نسبی آنها با امتداد گسل حصار می باشد که همانند خطی در طول این گسل دیده می شوند. این نحوه توزیع حاکی از ارتباط چشمه ها با گسله حصار و نقش آن در ظهور این چشمه ها می باشد.

.

.

.

جهت دریافت و خرید متن کامل پایان نامه و تحقیق و مقاله مربوطه بر روی گزینه پرداخت مستقیم که در بالای صفحه قرار دارد کلیک نمایید و پس از وارد کردن مشخصات خود به درگاه بانک متصل شده که از طریق کلیه کارت هایی عضو شتاب قابل پرداخت می باشید و بلافاصله بعد از پرداخت انلاین به صورت خودکار لینک دانلود مربوطه فعال گردیده که قادر به دانلود فایل کامل ان می باشید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “دانلود پایان نامه دکتری : اثرات مخاطرات ژئومورفولوژی در توسعه شهری”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *